Tarihu İsfehan. Ebu Nuaym İsfehanî

تاريخ إصبهان

 

Tarihu Isfehan

Ebu Nuaym Isfehanî (430/1038)

Hilyetü’l-Evliya adlı eseriyle tanıdığımız Ebu Nuaym, Zikru Ahbari Isfehan adıyla neşredilen bu eserini beldesinin tarihini, oranın alim, muhaddis, fakih ve kadılarını tanıtmaya tahsis etmiştir. Eserindeki şahısların büyük bir bölümününün seçiminde Ebu’ş-Şeyh b. Hibban el-Ensari’nin (369/979) Tabakatu’l-Muhaddisin bi Isfehan adlı eserinden yararlanmıştır.

Talebelerinin ve kıramadığı dostlarının isteği üzerine yazdığı eserini alfabetik olarak tasnif etmiştir. Girişte farsların, acemlerin ve mevali’nin üstünlüklerini anlatan müellif İran menşeli meşhur sahabe Selman-ı Farisi’yi anlatır. Sonra Hz. Peygamberin adı olması hasebiyle adı Ahmed olanlarla biyografileri kaydetmeye başlar. Alfabetik sıralaması çok dakik olmayan eserde 2000 civarında kişinin biyografisi verilmektedir. Eserin sonuna muhakkiklerce eklenen indeksler ve fihristler eserin kullanımına büyük kolaylık getirmiştir.

Eser Sven Deering’in takdim yazısı ve tahkiki ile iki cilt halinde Leiden-1934’de basılmıştır

Tarihu Bağdad. Hatib Bağdadi

 

تاريخ بغداد

 Tarihu Bağdad

el-Hatibu’l-Bağdadî, Ebu Bekr Ahmed b. Ali (h.463/m.1071)

İslam kültür merkezlerinin en mühimlerinden biri olan Bağdat’ın tarihi hususunda bir çok eser yazılmıştır. Bunların en mühimlerinden biri el-Hatib’in bu eseridir. Müellif bu eserinde Bağdat’ın kurulduğu tarihten eserini bitirdiği 450/1058’li yıllara kadar Bağdat’ta yaşayan veya Bağdat’la ilgisi bulunan meşhur kişilerin biyografilerini tanıtmıştır. Eser aynı zamanda şehir tarihleri hususunda yapılan en hacimli çalışmalardandır.

Eserde diğer alimlerin ve ünlü kişilerin yanı sıra güvenilir, zayıf veya metruk her kategoriden hadis ravisine yer verir. 14 ciltlik eski baskının ihtiva ettiği 7831 hal tercümesinin 5000 kadarı muhaddislere ve ravilere aittir.

Müellif giriş mahiyetindeki bölümde Bağdad’ın genel tarihi, coğrafyası ve o civara uğrayan sahabileri ele almış, sonra adı Muhammed olan kişilerin biyografisini vermiştir. Bundan sonraki şahıslar alfabetik sıralamaya konularak verilmişse de her harf içerisinde ayrıca ravi tabakaları da dikkate alındığından eserin tasnifi oldukça karışmış, kullanımı nispeten zorlaşmıştır. Ayrı bir bölüm halinde ele alınan künyesiyle maruf şahısların biyografilerinde alfabetik sisteme uyulmamıştır. En sonunda da kadınların biyografilerine yer verilmiştir.

Biyografileri yazarken genellikle şahsın tam adını, nesebini, künyesini, nisbesini, hocalarını ve talebelerini kaydeder. O kişinin ahlakına ve durumuna delalet eden olayları ve o şahsın cerh-tadili hakkında hadis münekkitlerinin görüşlerini nakleder, bu nakillerden sonra ravi hakkında varsa kendi kanaatini eklemeyi de ihmal etmez. Ölüm tarihlerini ve hatta kabrinin bulunduğu yeri bile kaydeder.

Verdiği biyografiler oldukça geniş ve tatmin edicidir. Ancak daha önce de zikrettiğimiz gibi bazı şahısların biyografilerinde o şahsın lehine veya aleyhine bir tutum izlediği de vakidir. Bu da onun koyu bir Şafiî müntesibi olmasından kaynaklanmaktadır. Bunun için özellikle Hanefi mezhebine müntesip olanların biyografilerinde daha dikkatli olmak ve bu şahısların biyografilerini mukayeseli olarak araştırmak gerekmektedir. Bazı sübjektif tutumuna rağmen yine de Hatib zamanının tartışmasız en büyük hadis alimidir, hadis ilimlerin hemen her sahasında yazdığı çok sayıda eserle de bunu ispatlamıştır.

Ravilerin cerhinde bazen cerh tabirlerinin (vadda’un, kezzabun gibi) en ağırlarını kullanmakla birlikte genelde tenkit ettiği ravilerin zayıflığını ifade eden mülayim ifadeler kullanır. Ravinin tadilinde de aynı yolu izlemektedir.

Biyografiler arasında ravilerin rivayetlerinden örnek olarak kaydettiği hadislerin tamamının sahih olduğu söylenemez. Gerçi kaydettiği bazı rivayetlerin sıhhatini bizzat kendisi tenkit etmekteyse de genelde bu rivayetleri sahih zayıf ayrımı gözetmeksizin kaydeder.

Tarih-i Bağdat üzerine tekmile türünden bir çok eser yazılmıştır. Kitap ilk önce 14 cilt olarak Kahire-1931’de basılmış sonra bu baskı Medine, Lübnan gibi beldelerde tekrarlanmıştır. 14 ciltlik baskı üzerine Ebu Hacir Muhammed b. Besyunî tarafından “Feharisu Tarihi Bağdad” adıyla bir fihrist hazırlanmış Kahire-1986’da basılmıştır. Daha sonra bu eser beş ciltlik bir zeyl ve iki cilt fihrist ilavesiyle 22 cilt halinde Beyrut-1986’da basılmıştır.

Hadis Ricali

HADİS RİCALİ

 

1. Sahabe Ricali

1. Ebu Nuaym el-İsfehani(430), Ma'rifetu's-Sahabe

2. İbn Abdilberr(463), el-İsti'ab

3. İbnu'l-Esir(630), Üsdü'l-Ğabe

4. İbn Hacer(852), el-İsabe

 

2. Tabakat Kitapları

a. İbn Sa'd(230), Tabakat

b. Ebu Nuaym el-İsfehani(430), Hilyetu'l-Evliya

c. Zehebi(748), Tezkiretu'l-Huffaz

 

3. Hadis Ravilerinin Geneline Tahsis Edilmiş Kitaplar

a. Yahya b. Main(233/847), Marifetu'r-Rical

                                        Kitabu't-Tarih

b. Buhari(256/870), Tarihu'l-Kebir

                            Tarihu's-Sağir

c. İbn Ebi Hatim er-Razi, Kitabu'l-Cerh ve't-Ta'dil

d. Zehebi, Siyeru A'lami'n-Nübela

 

4. Bazı Hadis Kitaplarının Ricali Hakkında Hazırlanan Hususi Eserler

a. Buhari'nin Ricali Üzerine Yapılan Çalışmalar

b. Müslim'in Ricali Üzerine Yapılan Çalışmalar

c. Buhari ve Müslim'in Ricali Üzerine Yapılan Çalışmalar

d. Muvatta'nın Ricali Üzerine Yapılan Çalışmalar

 

5. Kütübü Sitte ve Benzeri Mecmuaların Ricali Üzerine Yapılan Çalışmalar

a. Abdulğani el-Makdisi, el-Kemal fi Marifeti Esmai'r-Rical

b. el-Mizzi, Tehzibu'l-Kemal

c. ez-Zehebi, el-Kaşif

d. İbn Hacer, Tehzibu't-Tehzib

e. el-Ensari, Hülasatu Tezhibi Tehzibi'l-Kemal

f. İbn Hacer, Tacilu'l-Menfaa

 

6. Sika Ravilerin Biyografilerine Tahsis Edilmiş Eserler

a. el-İcli, Tarihu's-Sikat

b. İbn Hibban, Kitabu's-Sikat

c. İbn Şahin, Tarihu Esmai's-Sikat

 

7. Sadece Zayıf Ravilere Tahsis Olunmuş Eserler

a. el-Buhari, Kitabu'd-Duafai's-Sağir

b. en-Nesai, Kitabu'd-Duafa ve'l-Metrukin

c. el-Ukayli, Ebu Cafer Muhammed b. Amr, Kitabu'd-Duafai'l-Kebir

d. İbn Hibban, el-Büsti, Kitabu'l-Mecruhin mine'l-Muhaddisin

e. İbn Adiyy, Ebu Ahmed Abdullah, el-Kamil fi Duafai'r-Rical

f. ed-Darekutni, Ebu'l-Hasan Ali b. Ömer, Kitabu'd-Duafa ve'l-Metrukin

g. ez-Zehebi, Mizanu'l-İtidal fi Nakdi'r-Rical

h. İbn Hacer el-Askalani, Lisanu'l-Mizan

 

8. Hususi Belde Ricali Hakkında Yazılmış Olan Kitaplar

a. Ebu Nuaym İsfahani, Tarihu İsfehan

b. Hatib el-Bağdadi, Tarihu Bağdad

c. İbn Asakir, Tarihu Dımaşk

Tarihu Dımaşk. İbn Asakir

تاريخ دمشق

Tarihu Dımaşk

İbn Asakir, Ebu’l-Kasım Ali b. el-Hasen (h.499-571/m.1105-1175)

Şehir tarihi sahasında yazılmış ve günümüze ulaşabilmiş halen en geniş eserdir. Kendisi de Şam’ın köklü ailelerinden birine mensup olan, iyi bir eğitim gören ve böylece bölgesini yakından tanıyan müellif devrinin en güvenilir muhaddislerinden biri olarak kabul edilmektedir. Haçlı seferlerine karşı yapılan savaşlara katılması nedeniyle de kendisine “er oğlu” anlamında “İbn Asakir” unvanı verilmiş ve bu isimle meşhur olmuştur.

Dostlarının ve ünlü Türk hükümdarı Nureddin Zengi’nin isteği üzerine yazmaya başladığı bu hacimli eserini yine hükümdarın ısrarı ile tamamlamıştır. Eserinin giriş sayılabilecek bölümünde Şam bölgesinin faziletine dair rivayetleri kaydettikten sonra kısa bir Şam bölgesi tarihi verir ve Şam’ın o günkü durumunu beyan eder.

Eserine Tarih-u Bağdat’ta olduğu gibi Hz. Peygamberin adı olması nedeniyle Ahmed ismindeki ravilerin biyografileriyle başlar. Dakik bir alfabetik tertipi olan eserde erkeklerin biyografilerinden sonra hanımların biyografilerini ve sonunda künyesiyle bilinen ravilerin biyografisini kaydeder.

Biyografilerin büyük çoğunluğu hadis alimleri ve ravilerine ait olmakla birlikte o bölgenin dini, ilmi ve siyasi önderlerin hemen tamamının biyografileri verilmektedir. Şam bölgesi üç semavi dinin mukaddes mekanlarını muhtevi olduğundan ve bölge merkezi olan Dımaşk şehri uzun yıllar başkentlik yaptığından bölge İslam kültür merkezlenin en mühimlerinden biri haline gelmiştir. Bu ayrıcalıklı konumu nedeniyle pek çok ünlü alimi kendine çeken bu bölge hakkında yazılan böyle muazzam bir eser gerçekte sadece bu bölgenin değil tüm İslam aleminin bir kültür hazinesi sayılmalıdır.

Tarih, hadis ve hadis tarihi araştırmalarında vazgeçilmez bir baş vuru kaynağı olan eserin yazması 80 cilttir. Halen 60 ciltinin tahkikli neşri yapılmıştır. Eser Muhibbuddin Ebu Said ve bir gurup ilim adamının ilmi tahkiki ve üstün gayretleriyle neşredilmektedir. Çıkan ciltleri Beyrut-1996’da basılmıştır.

Sahabe Edebiyatı

SAHABE LİTERATÜRÜ

 

Sahabe biyografisine dair eserler:

a. Tirmizî, Tesmiyetu Ashabi Resulilllah

b. Ebu'l-Kasım el-Beğavî, Mu'cemu's-Sahabe

c. İbn Hibban, Tarihu's-Sahabe

d. İbn Mende(395), Marifetu's-Sahabe

e. Ebu Nuaym es-İsfehanî(430), Ma'rifetu's-Sahabe

f. İbn Abdilber en-Nemerî, el-İstiab fi ma'rifeti'l-ashab

g. İzzeddin İbnü'l-Esir, Üsdü'l-Ğâbe fi marifeti's-sahabe

h. Zehebî, Tecridu Esmai's-sahabe

ı. İbn Hacer el-Askalanî, el-İsâbe fi temyizi's-sahabe

 

Günümüz eserlerinden:

a. Halid Muhammed Halid, Rical havle'r-Resul

b. Abdulaziz eş-Şinnavî, Ehlü'l-cenne sahabetü Resulillah

c. Halid Abdurrahman el-Ak, Suver min hayati sahabiyyati'r-Resul

____________________, Mevsuatu 'uzama havle'r-Resul

d. Muhammed Said Mübeyyaz, Mevsuatü hayati's-sahabiyyat

e. Abdüssabur Şahin, Sahabiyyat havle'r-Resul muhacirat ve ensariyyat raviyat

f. Abdülhamid b. Abdurrahman es-Süheybanî, Suver min siyeri's-sahabe

g. Abdulvahid Hamid, Companions of the Prophet

h. Abdülmün'im el-Haşimî, Asru's-sahabe

ı. Ahmed Halil Cum'a, Nisa min asri'n-nübüvve

i. Fuad Jabalî, The Companions of the Prophet

 

Sahabi olup olmadıkları kesin olarak bilinmeyenler

a.Radiyyuddin es-Sağanî, Nak'atü's-sadyan fi men fi sohbetihim nazar mine's-sahabe ve ğayri zalik (Nşr. Seyyid Hasan Kisrevî, Beyrut 1410/1990)

b. Moğultay b. Kılıç, el-İnâbe ila marifeti'l-muhtelefi fihim mine's-sahabe (Nşr. Seyyid İzzet el-Mürsî vd. I-II, Riyad 1420/2000)

 

Hadis rivayet eden sahabiler ve rivayet sayıları

a. İbn Hazm, Esmaü's-sahabeti'r-ruvat (Nşr. Seyyid Hasan Kisrevî, Beyrut 1412/1992; Nşr. Mes'ad b. Abdulhamid es-Sadanî, Bulak 1990)

b. Kadir Paksoy, Sahabenin Sayısı, Hadislerin Sayısı ve Hadis Hafızlarının Dehaları Hakkında Bazı Tespitler, Harran Ünv. İlahiyat Fak. Dergisi, III, Şanlıurfa 1997

 

Sahabenin vefat yerleri

a. Sağanî, Derrü's-sahabe fi beyani mevazi'i vefeyati's-sahabe (Nşr. Tarık et-Tantavî, Kahire 1992)

b. Suyutî, Derrü's-sahabe fi men dehale Mısr mine's-sahabe (Nşr. Halid Abdülfettah Şibl Ebu Süleyman, Beyrut 1417/1997)

c. Mustafa b. Muhammed er-Rafii, Ünvanü'n-necabe fi marifeti men mate bi'l-Medineti'l- münevvere mine's-sahabe (Nşr. Abdülhafız Fergalî, vdğr., b.yeri yok, 1411/1990)

d. İsmi bilinmeyen bir müellif, er-Ravzatü'l-müstetabe fi men düfine bi'l-Baki' mine's-sahabe (Nşr. Adil Abdülmün'im Ebü'l-Abbas, Medine tsz., )

e.Hatib Ali b. Hüseyin el-Haşimî, Tarihu men düfine fi'l-Irak mine's-sahabe (Beyrut 1394/1974)

f. Muhammed Riyad Hurşid, es-Sahabetü'l-a'lam mimmen düfine minhum fi'ş-Şam ( Dımaşk 1400/1980)

g. A.Süheyl Ünver, İstanbul'da Sahabe Kabirleri, (İst 1953)

h. İsmail Giray, İstanbul'daki Sahabe Kabirleri, (İst 1987)

ı. Mehmet Hocaoğlu, İstanbul'daki Sahabe Kabirleri, (İst 1987)

i. Hasırcızade, İstanbul'daki Sahabe ve Evliya Kabirleri, (İst 1987)

j. Necdet İşli, İstanbul'da Sahabe Kabir ve Makamları, (Ank 1987)

k. Mustafa Özdamar, İstanbul'da Makam ve Mevkileri Bulunan Şehid Sahabeler, (İst, tsz)

l. Necdet Yılmaz-Coşkun Yılmaz, İstanbullu Sahabeler, (İst 2006)

m. Ergun Göze, Anadolu Sahabeleri, (İst 1968)

n. Abdulcelil Alpkıray, Sahabenin Yerleşim ve Vefat Yerleri, Y.Lisans Tezi, Dnş. Prof. Salahaddin Polat, Erciyes Ünv. 2005

o. Hüseyin Akgün, Sahabe Coğrafyası, Y.Lisans Tezi,

 

Sahabenin Adaleti

a. Kureşî b. Ömer b. Ahmed, Tenbihu zevi'n-necabe ila adaleti's-sahabe, (Kuveyt 1405/1985)

Kaynak: Mehmet Efendioğlu, "Sahabe" mad. TDVİA ve Sahabeye dair eserler Derleyen: Abdulcelil Alpkıray,

.
.
.